YARGITAY KARARI
DAİRE : 10. Hukuk Dairesi
ESAS NO : 2023/5225
KARAR NO : 2023/5499
KARAR TARİHİ : 17.05.2023

MAHKEMESİ :İş Mahkemesi
SAYISI : 2019/289 E., 2023/111 K.
HÜKÜM/KARAR : Kısmen Kabul

Taraflar arasında İlk Derece Mahkemesinde görülen ve istinaf incelemesinden geçen hizmet ve prime esas kazanç tespiti davasında verilen karar hakkında yapılan temyiz incelemesi sonucunda, (kapatılan) 21.Hukuk Dairesince İlk Derece Mahkemesi kararının bozulmasına karar verilmiştir.

İlk Derece Mahkemesince, bozmaya uyularak yeniden yapılan yargılama sonucunda; davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararı, taraf vekilleri tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi … tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili dava dilekçesi ile 01.01.1998 – 10.07.2013 tarihleri arasındaki çalışmasının sigortalı olduğunun ve maaşının net 2.000TL olduğunun tespitini talep ve dava etmiştir

II. CEVAP
1.Davalı işveren vekili cevap dilekçesinde;işyeri esnaf niteliğinde olduğundan İş Kanunu’ na tabi tutulmaması gerektiği, işyerinin 04.04.2003 tarihinde faaliyete geçtiğini, davacının maaşının bordroda yazan kadar olduğunu, hizmetinin de bildirilen kadar olduğunu beyanla davanın reddini talep etmiştir.

2.Davalı Kurum vekili; hak düşürücü sürenin geçtiği, yazılı belge aranması gerektiğini belirterek, davanın reddini talep etmiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin 01.12.2016 tarihli ve 2014/507 Esas, 2016/662 Karar sayılı kararıyla; davacının davasının kısmen kabulüne, kısmen reddine,
a) Davacının davalı işyerinde 01.01.1998 tarihinden itibaren bildiriminin yapıldığı 01.08.2003 tarihine kadar kesintisiz ve aralıksız çalıştığı yönündeki iddiasını kanıtladığından davacının 1078051.34.03 sicil sayılı davalı işyerinden 01.01.1998 – 31.07.2003 tarihleri arasında ayda 30 gün esasıyla ve kurum taban ücretleri altında kalmamak kaydıyla asgari ücretle tespiti mümkün sürelerinin;
01.01.1998 – 30.06.1998 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 1,67-TL. kazançla,
01.07.1998 – 30.09.1998 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 2,10-TL. kazançla,
01.10.1998 – 31.12.1998 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 2,33-TL. kazançla,
01.01.1999 – 30.06.1999 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 3,11-TL. kazançla,
01.07.1999 – 31.12.1999 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 3,79-TL. kazançla,
01.01.2000 – 31.03.2000 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 4,00-TL. kazançla,
01.04.2000 – 31.03.2001 tarihleri arasında 360 gün, günlük brüt 5,00-TL. kazançla,
01.04.2001 – 31.12.2001 tarihleri arasında 270 gün, günlük brüt 7,00-TL. kazançla,
01.01.2002 – 31.03.2002 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 7,40-TL. kazançla,
01.04.2002 – 30.06.2002 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 9,26-TL. kazançla,
01.07.2002 – 31.03.2003 tarihleri arasında 270 gün, günlük brüt 10,91-TL. kazançla,
01.04.2003 – 30.06.2003 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 13,10-TL. kazançla,
01.07.2003 – 31.07.2003 tarihleri arasında 30 gün, günlük brüt 15,26-TL. kazançla,
Olmak üzere toplam 2100 gün daha sigortalı çalıştığının tespitine,
b) Davacının 01.08.2003 – 20.07.2014 tarihleri arasında davalı işyerinden bildirilen çalışmalarının sigortalı olarak tespitinde hukuki yarar bulunmadığından bu talebinin reddine,
c) Davacının ücretinin net 2.000-TL. olduğu yönündeki iddiası ispatlanamadığından fazlaya ilişkin tüm istemlerinin reddine, karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
A. İstinaf Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde taraf vekilleri istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. Gerekçe ve Sonuç
Bölge Adliye Mahkemesinin 31.01.2018 tarihli ve 2017/3199 Esas, 2018/172 Karar sayılı kararıyla; … 19. İş Mahkemesinin 01.12.2016 tarihli, 2014/507 Esas- 2016/662 Karar sayılı kararı usul ve esas yönünden hukuka uygun bulunduğundan tüm taraf vekillerinin istinaf başvurularının 6100 sayılı Kanun’un 353/1-b-1 maddesi gereğince esastan reddine, karar verilmiştir.

V. BOZMA VE BOZMADAN SONRAKİ YARGILAMA SÜRECİ
A. Bozma Kararı
(Kapatılan) 21. Hukuk Dairesince, ilk derece mahkemesi kararı “…davalı …’ ın 1990-1993 tarihleri arasındaki vergi kaydının neden kaynaklandığını dayanak belgeleri de istemek suretiyle ilgili vergi dairesinden sormak, hizmet tespiti kararı verebilmek için işyerinin varlığı öncelikli koşul olduğundan işyerinin ihtilaflı dönemde faal ve kapsama alınabilecek nitelikte olup olmadığını ve ihtilaflı dönemde kim tarafından işletildiğini davalı işyerine ait elektrik, su abonelikleri, kira sözleşmesi ve Belediye, zabıta aracılığıyla araştırmak, davalıya ait işyerinin hangi tarihlerde faal olduğunu belirlemek, bu işyerinin Kanun kapsamına alındığı tarihten önce de faal olduğunun belirlenmesi halinde ihtilaflı tüm dönem için geçerli olmak üzere Sosyal Güvenlik Kurumu, zabıta, maliye, meslek odası aracılığı ve muhtarlık marifetiyle yapılacak araştırma neticesi davalı işyerlerine komşu işyerleri belirlenerek bu işyerlerinin uyuşmazlık konusu dönemde çalıştığı tespit edilen kayıtlı çalışanları, yoksa işyeri sahipleri araştırılıp tespit edilerek çalışmanın niteliği ile gerçek bir çalışma olup olmadığı yönünde yöntemince beyanlarını almak ve gerçek çalışma olgusunu somut ve inandırıcı bilgilere dayalı şekilde ortaya koyduktan sonra sonucuna göre karar vermekten ibarettir. ” gerekçesi ile bozulmuştur.

B. İlk Derece Mahkemesince Bozmaya Uyularak Verilen Karar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davanın Kısmen Kabulüne, Kısmen Reddine,
a) Davacının 1078051.34.03 sicil sayılı davalı işveren yanında kurum taban ücretleri altında kalmamak kaydıyla dönemin asgari kazanç miktarı ile,
01.01.1998 – 30.06.1998 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 1,67-TL. kazançla,
01.07.1998 – 30.09.1998 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 2,10-TL. kazançla,
01.10.1998 – 31.12.1998 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 2,33-TL. kazançla,
01.01.1999 – 30.06.1999 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 3,11-TL. kazançla,
01.07.1999 – 31.12.1999 tarihleri arasında 180 gün, günlük brüt 3,79-TL. kazançla,
01.01.2000 – 31.03.2000 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 4,00-TL. kazançla,
01.04.2000 – 31.03.2001 tarihleri arasında 360 gün, günlük brüt 5,00-TL. kazançla,
01.04.2001 – 31.12.2001 tarihleri arasında 270 gün, günlük brüt 7,00-TL. kazançla,
01.01.2002 – 31.03.2002 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 7,40-TL. kazançla,
01.04.2002 – 30.06.2002 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 9,26-TL. kazançla,
01.07.2002 – 31.03.2003 tarihleri arasında 270 gün, günlük brüt 10,91-TL. kazançla,
01.04.2003 – 30.06.2003 tarihleri arasında 90 gün, günlük brüt 13,10-TL. kazançla,
01.07.2003 – 31.07.2003 tarihleri arasında 30 gün, günlük brüt 15,26-TL. kazançla,
Olmak üzere toplam 2100 gün hizmet akdine bağlı sigortalılığının tespitine,
b) Davacının 01.08.2003 – 20.07.2014 tarihleri arasına dair talebinin davalı işyerinden bildirilen çalışmalarının tespitinde hukuki yarar bulunmadığından reddine,
c) Davacının prime esas kazanca dair fazlaya ilişkin tüm istemlerinin reddine, karar verilmiştir.

VI. TEMYİZ
A. Temyiz Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde taraf vekilleri temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri
1.Davacı vekili temyiz dilekçesinde; sigortalı olunan dönem için dava dilekçesinde sadece dönem bildirimi mahiyetinde dile getirilen kısımla alakalı olarak davanın reddine karar verilip vekalet ücreti takdir edilerek yargı giderinin ½ oranında alınması ile ilgili karar hukuka aykırı olduğundan kararın bozulmasını talep etmiştir.

2. Davalı … vekili temyiz dilekçesinde; davacının talep ettiği 1998-2003 döneminde müvekkilimin bu iş yerinin işleteni olmadığı, dava dışı … olduğu, bu tarihler arasında kimin işleten olduğu toplanan deliller hatalı bir şekilde değerlendirilip mahkemece kesin olarak tespit edilmediğini ve davalı işveren aleyhine hüküm kurulduğunu, işyerinin 04.04.2003 tarihinde kapsama alındığını,davacının 01.01.1998 tarihinde işe başlatmasının mümkün olmadığını, eksik inceleme iyle hüküm kurulduğunu belirterek kararın bozulmasını istemiştir.

3.Davalı Kurum vekili temyiz dilekçesinde; kamu düzenini ilgilendirmesi nedeniyle resen araştırma ile çalışmanın ortaya konulması gerektiğini, Kurumun dava da feri müdahil olduğunu beyanla kararın bozulmasını talep etmiştir.

C. Gerekçe
1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme
Uyuşmazlık, hizmet ve prime esas kazanç tespiti istemine ilişkindir.

2. İlgili Hukuk
1) 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (6100 sayılı Kanun) 369 uncu maddesinin birinci fıkrası ile 370 ve 371 inci maddeleri,

2) Dava, 506 sayılı Kanun’un 79/10 uncu ve 5510 sayılı Kanun’un madde 86/9 uncu maddesi uyarınca açılmış hizmet tespiti davasıdır. Maddeye göre, “Yönetmelikle tespit edilen belgeleri işveren tarafından verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içerisinde mahkemeye başvurarak alacakları ilam ile ispatlayabilirlerse, bunların mahkeme kararında belirtilen aylık kazanç toplamları ile prim ödeme gün sayıları nazara alınır.”

Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanların hizmetlerin tespitine ilişkin davalar, kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmesi zorunludur. Bu çerçevede hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesi, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının korunabilmesi için, bu tür davalarda tarafların gösterdiği kanıtlarla yetinilmeyerek, gerekli araştırmaların re’sen yapılması ve kanıtların toplanması gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır.

3) 6100 sayılı HMK madde 119/1-e gereğince davacının, iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetlerini bildirmek, madde 194 gereğince de taraflar, dayandıkları vakıaları, ispata elverişli şekilde somutlaştırma yükümlülüğü vardır. Tarafların, dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur.

Bir davada haklı çıkabilmek için soyut veya genel hatlarıyla bir iddiayı ortaya koymak yeterli değildir. Aynı zamanda bu iddiaların, ispata elverişli hale getirilerek zaman, mekân ve içerik olarak somutlaştırılması gerekir. En azından iddianın araştırılabilmesine yönelik somut bilgi ve açıklamaların sunulması gerekir. İddia somutlaştırıldıktan sonra hâkim ve karşı taraf, bunun üzerinden savunma ve yargılama yapabilecektir. Soyut iddialar ve vakıalar üzerinden değerlendirme yapılması mümkün değildir.

Somutlaştırma yükü, genel anlamda tarafların açıklama ödevinin bir parçası ve layihalar teatisi aşamasındaki tezahür şeklidir. Somutlaştırma yükü, basit yargılama ve kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulandığı davalarda da geçerlidir.

HMK madde 31 gereğince, Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında, taraflara açıklama yaptırabilir; soru sorabilir; delil gösterilmesini isteyebilir. Davaya konu talebin somutlaştırılmaması halinde önce hâkim, madde 31 ve 119/1-e gereğince davayı aydınlatma ödevi ve ön incelemedeki görevi gereği, somut olmayan hususların belirlenmesini davacıdan istemeli, gerekirse tarafa açıklattırma yaptırmalı, bu eksiklik giderildikten sonra yargılamaya devam etmelidir.

4) Hizmet tespiti davalarının amacı hizmetlerin karşılığı olan sosyal güvenlik haklarının korunmasıdır. Hizmet akdine dayalı çalışma olgusunun ispatında delil sınırlandırması yoksa da davacının Kurum sicil dosyası, işyeri özlük dosyası temin edilip işyerinin Kanunun kapsamında veya kapsama alınacak nitelikte bulunup bulunmadığı eksiksiz bir şekilde belirlendikten sonra iddia edilen çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihleri, hangi işyerinde ne iş yapıldığı, işyerinin kapsam, kapasite ve niteliği, prime esas kazanca tabi ücretin ne olduğu, çalışmanın sürekli, kesintili, mevsimlik olup olmadığı eksiksiz bir şekilde açıklığa kavuşturulmalıdır.

Taraf tanıklarının sözleri değerlendirilirken bunların inandırıcılığı üzerinde durulmalı, verdikleri bilgilere nasıl vakıf oldukları, işveren ve işçiyle, işyeriyle ilişkileri, bazen uzun yılları kapsayan bilgilerin insan hafızasında yıllarca eksiksiz nasıl taşınabileceği düşünülmeli ve tanıklar buna göre dinlenilmeli, re’sen araştırma kapsamında sadece taraf tanıkları ile yetinilmeyip mümkün oldukça işyerinin müdür, amir, şef, ustabaşı ve postabaşı gibi görevlileri ve o işyerinde çalışan öteki kişiler ile o işyerine komşu ve yakın işyerlerinde bu yeri bilen ve tanıyanlar dahi dinlenerek tanık beyanlarının sağlığı denetlenmeli ve çalışma olgusu böylece hiç bir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak biçimde belirlenmelidir.

3. Değerlendirme
1.Mahkemece, davacının, davalı işveren yanından 01.08.2013-20.07.2014 tarihleri arasında hizmet bildiriminin yapıldığı, mahkemece bu kısım talebin, Hukuki Yarar Yokluğundan reddine karar verildiği, 01.01.1998-31.07.2003 yönünden ise davanın kabulüne, prime esas kazanç yönünden ise talebin reddine karar verildiği anlaşılmıştır.

2.Yukarıdaki yasal düzenleme ve açıklamalar ışığında dava değerlendirildiğinde, 01.01.1998-31.07.2003 dönemi yönünden Kuruma bildirilmeyen hizmetlerin tespiti istemine ilişkin mahkemece, davanın kabulüne karar verilmişse de yapılan araştırma hüküm kurmaya elverişli değildir.

3. Öncelikle mahkemece getirtilen ve davalının babası …’a ait kayıtlardan anlaşıldığı üzere, davalının faaliyette bulunduğu “Akatlar … …” adresinde, dava dışı …’ın 05.09.1996 itibaren döşemeci mesleki faaliyet belgesine sahip olduğu, vergi levhasının 1998-1999-2000 yıllarında … adına olduğu, yine aynı adreste … adına döşemecilik işi için 09.07.1996 tarihli açılış yoklama fişi düzenlendiği, dükkanın … tarafından kiralanmasına ilişkin 15.06.1996 tarihli kira sözleşmesi fotokopisinin dosya içerisinde bulunduğu, yoklama tutanağının, davalının babası …’ın 17.06.1996 tarihinden itibaren döşeme işine başladığına ve vergi dairesine bildirimde bulunmadığına dair vergi memurlarınca 25.06.1996 tarihinde tutulmuş olduğu ve davalının da iş bu tutanağı …’ın oğlu olarak imza attığı anlaşılmasına göre;

Talep edilen 01.01.1998-31.07.2003 dönem yönünden işverenin kim olduğu tam olarak tespit edilerek, talep edilen dönem içerisinde davalının babası …’ın da sorumlu olduğu dönem var ise …124.md. kapsamında bu kişiye, vefat etmesi halinde ise mirasçılarına husumet yöneltilerek göstereceği/gösterecekleri deliller toplanmalı, davacının hizmetinin hangi sürelerde, hangi işyerinde geçtiği somut olarak belirlenmeli, tüm deliller birlikte değerlendirilerek oluşacak sonuca göre bir karar verilmelidir.

VII. KARAR
Açıklanan sebeplerle,
Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA, Dosyanın kararı veren İlk Derece Mahkemesine, gönderilmesine,

Temyiz harcının istek halinde ilgililere iadesine,17.05.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.